+31 (0) 6 50284215 a.zijlstra95@chello.nl
Selecteer een pagina

Nieuwe klanken in een historisch gebouw

Speech ter gelegenheid van de officiële overdracht van het Mart Vermeulenorgel in de voormalige Nederlandse Hervormde Kerk, Nevsky Prospekt 20, aan het stadsbestuur van St. Petersburg op 20 november 2020 A.D.

Arthur Zijlstra (Secretaris St. Vrienden van St. Petersburg, Visting professor Faculty of Sociology of St. Petersburg State University)

Het heeft een lange aanloop gehad van bijna tien jaar, maar nu is het zover: eindelijk een nieuw-oud orgel in de voormalige Nederlandse Kerk. Het bestuur van de Vrienden van St. Petersburg is trots dat na een geslaagde fondswervingsactie het Mart Vermeulenorgel afgelopen voorjaar kon worden aangekocht, vervolgens getransporteerd en weer opgebouwd. Veel dank zijn we verschuldigd aan prof. Daniel Zaretsky (Rimsky Korsakov Conservatorium) en zijn team voor hun inzet en betrokkenheid. Dat geldt ook voor Otto Roelofsen, voorzitter van het Orgelcomité van onze Stichting. Hij kwam in Friesland het orgel op het spoor. Het bleek qua omvang zeer geschikt om op de ballustrade van de kerkzaal te worden geplaatst.

Een nieuw orgel in een historische omgeving waar de Rusluie uit Vriezenveen hun sporen hebben getrokken. Tegelijk een oud orgel: gebouwd in 1911 met onderdelen afkomstig uit 18e eeuwse orgels. Het dateert dus uit de periode voor de Russische revolutie. Na de sluiting van de kerk in 1927 is het oorspronkelijke Walckerorgel verplaatst naar de Kapella. Enige jaren geleden kregen onze buren op de Nevsky van de Duits-Lutherse Kerk hun nieuwe orgel. In de 19e eeuw werkten beide kerken geregeld samen met het beroepen van gemeenschappelijke predikanten. Twee nieuwe orgels dus op de Nevsky!

In 2013 heeft onze Stichting in samenwerking met de gemeente Twenterand (waar het Vriezenveen van de Rusluie tegenwoordig onder valt) het grafmonument van de familie Engberts en de Rusluie op de begraafplaats Volkovo laten restaureren. Eén van hun nazaten, de handelaar Egbert Engberts, ontvluchtte met zijn gezin de stad in 1918 terug naar Nederland. Hij vertrouwde in 1929 zijn herinneringen aan het dagelijks leven in het ‘Oude Rusland’ aan het papier toe. In 2004 is de tekst  gepubliceerd onder de titel ‘Herinneringen aan Rusland’ (Amsterdam: Athenaeum-Polak & Van Gennep). Het is een ontroerend relaas dat uitmondt in een visionaire slotpassage. Daarin voorziet Engberts de wederopstanding van Rusland nadat de bolsjewieken (communisten) zouden zijn verdwenen. Hij heeft dat, overleden in 1955, zelf niet meegemaakt, maar de meesten van ons waren er in 1990-1991 getuige van. Ik citeer Engberts:

‘Maar eens zal het met ze (de bolsjewieken, AZ) gedaan zijn en zullen de oude klokken van Rusland weer luiden van hun hoge witte torens en van de geweldige koepelkathedralen en kerken. Maar ze zullen met een nieuw, gezuiverd geluid juichen en de laatste hese kreten van de Barrabassen (Engberts zag de communisten als verraders, AZ) overgalmen. En ze zullen na een lange, lange donkere nacht van onzeggelijk lijden jubelen van een nieuwe dageraad, een nieuwe vrijheid, een nieuwe vrede … die vrede die alle verstand te boven gaat … En een nieuw Rusland zal verrijzen. Misschien zal het niet het Rusland zijn waarvan eens Gogol heeft gedroomd: een Rusland dat als een woest rennende trojka rinkelend en joelend de andere volken vol angst en ontzag uiteen doet stuiven en de wereld voor zich opeist, een droombeeld dat de schepper van de Karamazovs heeft doen huiveren. Misschien zal het veeleer een Rusland zijn dat een Vladimir Solovjov voor de geest heeft gezweefd en dat voor het zienersoog van een Dostojevski als het waarlijk heilige Rusland, verheerlijkt en verjongd uit de nevelen der eeuwen opdoemde, blinkend in het gouden licht van de nieuwe dageraad, zoals de grijze banneling op Patmos (de apostel Johannes in zijn Openbaring, AZ) het nieuwe Jeruzalem uit de blauwe hoogten zag neerdalen, glanzend en schitterend in de stralen van het eeuwige licht …’ (205-206). Einde citaat.

We hopen intussen dat het orgel nu en in de toekomst een belangrijke en eigen rol mag vervullen in het al zo rijke culturele en muzikale leven van St. Petersburg. Nederland kent een rijke orgelcultuur en – traditie. We verheugen ons dat Russische organisten erop concerteren en dat ook nieuwe generaties studenten het instrument leren bespelen. Wij zullen als bestuur graag bijdragen aan de organisatie van concerten met Nederlandse organisten, participeren in muziekfestivals enzovoort. En van tijd tot tijd een kerkdienst waarin de dierbare Psalmen van de Rusluie opnieuw verklankt worden.

Dan wordt ook iets bewaarheid van het grootse visioen van Egbert Engberts. Al denk ik niet dat het huidige Rusland voor Engberts zijn ideaalbeeld van het heilige Rusland weerspiegelt. Misschien is het ook wel een te grote droom gegeven de gespletenheid van onze menselijke conditie. Maar kunnen wij niet zonder de hoop van een grootse droom om zinvol te leven?! En reikt de muziek, juist ook van dit nieuwe-oude orgel, nog het dichtst naar de verklanking van Engberts visioen. Muziek die mensen en volken verbindt en verbroedert, in dit geval het Nederlandse en het Russische volk.